Stichting Alphense Oranje Vieringen

Ruim 30 jaar postzegels

met de beeltenis van Koningin Beatrix

Door de jaren heen zijn er talloze postzegels ontworpen en uitgebracht. De thema’s op deze postzegels variëren ook eindeloos: van bomen, water en vogels tot kunst, sport en vliegtuigen. Het meest bekende onderwerp is waarschijnlijk de vorst: koning, koningin of president. In Nederland is Koningin Beatrix sinds haar aantreden op vele manieren afgebeeld. In dit artikel een greep uit ruim 30 jaar postzegels met de beeltenis van Koningin Beatrix.

Al voordat Beatrix aantrad als koningin, werd zij in een reeks prinsessenpostzegels afgebeeld. Ook haar zusjes Prinses Irene en Prinses Margriet stonden ieder afgebeeld op een aantal postzegels. Prinses Christina was ten tijde van deze reeks nog niet geboren. Op de postzegels van Beatrix zien we haar als een vrolijke 8-jarige met springend haar. Ze kijkt je met levendige ogen rechtstreeks aan en daardoor ontstaat er meteen een persoonlijk contact. Levendigheid is ook door de speelse krullen in de naam van de Prinses aanwezig. Dit in tegenstelling tot de zakelijke notatie van de landsnaam. De bijslaggelden van deze emissie waren voor de kinderbescherming en de tbc-bestrijding bestemd.

 

 

Imagocontrole

Sinds haar aantreden voert Koningin Beatrix een strakke regie over haar beeltenis en imago in het publieke domein. Gedurende haar regeerperiode heeft zij geprobeerd om zo weinig mogelijk privésituaties van zichzelf en haar gezin aan het publiek te tonen.

Toen Beatrix in 1980 aantrad als Koningin, werden de regelmatige fotosessies, waaronder de ‘huiselijke reportages’ van Koningin Juliana, afgeschaft. Het publieke deel van het koningschap onder Beatrix is daarentegen meer zichtbaar geworden. Beatrix weet precies wat ze wel en niet wil laten zien.

 De door Ootje Oxenaar ontworpen inhuldigingspostzegel uit 1980 is een goed voorbeeld van de imagocontrole van Koningin Beatrix. De postzegel toont een foto die gemaakt werd door prins Claus in de tuin van kasteel Drakesteyn op haar 41e verjaardag op 31 januari 1979. Op de achtergrond staat de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Hier hebben sinds 1814 alle inhuldigingsplechtigheden van Nederlandse vorsten plaatsgevonden. Op de postzegel kijkt de Koningin de toeschouwer recht aan. Hierdoor krijgt de postzegel iets persoonlijks. De foto uit de privésfeer werd door de Koningin zelf geselecteerd en gaf haar zo de gelegenheid om invloed uit te oefenen op haar imago.

 

 

Langlopende serie Beatrixpostzegels

 

 

 

 

 

 

Twee kunstenaars en twee grafisch ontwerpers kregen in 1980 de opdracht om een voorstel te doen voor de langlopende permanente serie postzegels van Koningin Beatrix. Uit de vier voorstellen werd na een lang proces het ontwerp van Peter Struycken gekozen.

Peter Struycken maakte op basis van een foto van Koningin Beatrix gemaakt door fotograaf Vincent Mentzel een portret. Hij digitaliseerde de foto en vertaalde deze in een groot aantal punten. Het uiteindelijke resultaat was een serie postzegels waarop de Koningin in een onregelmatig patroon van punten en face wordt afgebeeld. De typografie van deze postzegel werd ontworpen door Gerard Unger.

De Beatrixserie, waarvan de eerste postzegel in 1981 verscheen, is in te delen in vier perioden. In de eerste periode is het portret van Koningin Beatrix in zwarte puntjes tegen een gekleurde achtergrond geplaatst. In 1991 ontwierp Struycken een variant hierop waarbij het portret in kleurige puntjes tegen een witte achtergrond geplaatst werd. Met de invoering van de euro kwam er opnieuw een aanpassing.

Op 1 juli 2010 bracht TNT Post twee nieuwe Beatrixpostzegels uit wat de vierde periode inluidde. Tot dan toe koos TNT Post bij iedere uitgifte van een nieuwe Beatrixpostzegel voor een nieuwe kleur postzegels. De kleurvarianten raakte echter uitgeput en het postbedrijf besloot over te gaan op het gebruik van metallic-inkt. De postzegels kregen hierdoor nog meer Koninklijke uitstraling.

Ook wordt op de nieuwe postzegels gebruik gemaakt van de nieuwe waardeaanduiding; een cijfer in plaats van een euroaanduiding.

Koningin Beatrix en eerdere generaties Koninginnen.

Ter gelegenheid van honderd jaar Oranjevrouwen op de troon (1890-1990) werd er een speciale postzegel ontworpen die in 1990 werd uitgegeven. De vier koninginnen (Emma, Wilhelmina, Juliana en Beatrix) staan in vierkantjes afgebeeld die allen ombiest zijn door een rood-wit-blauw kader. Drie koninginnen (Emma, Wilhelmina en Juliana) kijken naar links, naar het verleden; Beatrix daarentegen kijkt ons aan, naar het heden.

Op de foto’s staan de koninginnen “charmant, vrouwelijk en niet statig”, aldus ontwerpster Jolijn van de Wouw. “De drie niet meer regerende vorstinnen heb ik uit het beeld laten kijken in tegenstelling tot Koningin Beatrix, die frontaal is afgebeeld. Het oranje kroontje met jaartallen geeft de regeerperiodes aan, terwijl de gouden handtekeningen het zeggingschap van de koninginnen uitdrukken.”

Ook de 100e geboortedag van Prinses Juliana (30 april 2009) werd op 28 april 2009 postaal gevierd met de uitgifte van een bijzonder postzegelvel van 7 euro voor aangetekende zendingen. De titel van het postzegelvel is ’3 generaties koninginnen’ en laat ons de portretten van Koningin Wilhelmina, Koningin Juliana en Koningin Beatrix zien. Ontwerpster Julia Born baseerde haar ontwerp van het nieuwe postzegelvel op drie bestaande koninginnenpostzegels, namelijk:

  • 25-jarig regeringsjubileum van Wilhelmina als vorstin (1923), ontwerper W.A. van Konijnenburg.
  • 15 jaar Statuut voor het Koninkrijk (1969), ontwerper P. Brattinga.
  • Puntenportret van Beatrix (1981), ontwerper P. Struycken.

De portretten zijn in een sobere compositie opgesteld: diagonaal van linksboven naar rechtsonder. Daarbij verandert de kijkrichting van de vorsten: Wilhelmina’s kijkrichting is naar links, Juliana kijkt halflinks naar de kijker en Beatrix kijkt ons frontaal aan.

Julia Born legt uit: Vaak ligt in de kijkrichting naar links de associatie van terugkijken besloten en in de frontale kijkrichting het heden. Afgebeeld is dus een zwaai van links naar frontaal, die is op te vatten als een beweging van het verleden naar het heden. Juliana staat in het midden van het ontwerp afgebeeld vanwege haar centrale rol in deze emissie.”

Postzegels ter gelegenheid van regeringsjubilea

In de bijzondere postzegels die rond regeringsjubilea werden uitgegeven, wordt het ‘menselijke gezicht’ van Beatrix’ koningschap weergegeven.

De postzegel met betrekking tot haar 12½-jarige regeringsjubileum toont twee kanten: formeel tegenover iets informeler. De linker foto met allerlei kleuren, tinten en nuances is tijdens de viering van Koninginnedag in Rotterdam in 1992 genomen. De foto heeft een journalistiek karakter en is geen portret of staatsiefoto. De foto bevat informele en positieve elementen waaruit haar koningschap blijkt. Als contrast toont de foto aan de rechterzijde het plechtige inhuldigingsbeeld.

Ook het vel uit 2005 ter gelegenheid van haar 25-jarige regeringsjubileum laat twee kanten van het koningschap zien. Er worden historische bijeenkomsten met een hoge symbolische waarde afgebeeld, maar Beatrix is ook te zien in haar actieve, meer menselijke rol als staatshoofd.

Van links naar rechts zijn op de postzegels de volgende momenten vastgelegd: de inhuldiging van Koningin Beatrix in 1980, de troonrede in 1991, het staatsbezoek van Nelson Mandela in 1999, het bezoek aan de Nederlandse Antillen in 1999 en de toespraak voor het Europees Parlement in 2004. Elke postzegel is voorzien van een zilveren rand die verwijst naar het zilveren jubileum.

Koningin Beatrix en Prins Claus

Op 10 maart 1991 vierden Koningin Beatrix en Prins Claus hun 25-jarig huwelijksfeest en ter gelegenheid van dit mooie moment werden twee bijzondere postzegels uitgebracht. De postzegels werden ontworpen door Ton van Bragt. Op de linker foto zien we het paar op hun huwelijksdag op het balkon van het Paleis op de Dam staan. De foto rechts op de postzegels geeft een moment uit het dagelijkse leven van het echtpaar weer. We zien het Koninklijke paar te paard op het landgoed het Oude Loo.

De Koninklijke familie

In 2003 werd de Koninklijke familie voor het eerst op postzegelvellen in beeld gebracht. Het eerste vel werd aan Beatrix gewijd, het tweede aan de geboorte van Amalia en het derde aan de verloving en huwelijk van Willem-Alexander en Máxima.

Op het vel over Beatrix is zij in allerlei privésituaties te zien, eerst als prinses en later ook als koningin. Journalistieke plaatjes met Beatrix als dochter en moeder, als kunstliefhebber en als echtgenote: de meest ‘ontspannen’ serie postzegels die sinds haar inhuldiging over haar is gemaakt.

 Een omschrijving per postzegel:

  • 1938: Op deze gedateerde zwart-wit foto zien we Beatrix als baby en haar trotse ouders Prinses Juliana en Prins Bernhard. Beatrix is nog geen 1 jaar.
  • 1943: We zien de Prinsessen Beatrix en Irene op de schommel. Beatrix is 5 jaar
  • 1951: De 13-jarige Prinses Beatrix als paardenliefhebster
  • 1964: Op een eigentijdse kleurenfoto (waarmee de toekomstige taakvoorbereiding wordt verbeeld) staat de prinses al bladerend in een boek in een bibliotheek. Beatrix is hier 26 jaar.
  • 1965: De verloving van Prinses Beatrix en Prins Claus.
  • 1967: Prinses Beatrix en Prins Claus met de pasgeboren Willem-Alexander. Niet alleen staat het intermenselijke contact op deze foto centraal, maar ook een grote hobby van de Prins, namelijk fotograferen. Prinses Beatrix is hier 29 jaar.
  • 1975: Het gezin van Prinses Beatrix compleet.
  • 1998: Te midden van anderen dansen Koningin Beatrix en prins Claus op de dansvloer. Links op de achtergrond zijn prinses Margriet, prinses Juliana en prins Maurits (zoon van Margriet) te herkennen. “Een unieke afbeelding van drie generaties van de Koninklijke familie op een postzegel”, volgens ontwerper Van Eyck. Beatrix is op deze foto 60 jaar.
  • 1999 – Koningin Beatrix en Prins Claus en hun volwassen zonen.
  • 2000 – Koningin Beatrix in het Stedelijke Museum. We zien de Koningin hier als kunstkenner en gastconservator van het Stedelijk Museum in Amsterdam denkend over de inrichting van háár tentoonstelling ‘De Voorstelling’ (een breed overzicht van de naoorlogse Nederlandse schilder- en beeldhouwkunst uit het bezit van het Stedelijk). De kunstwerken, die alle door de Koningin zijn geselecteerd voor deze expositie, staan nog op de vloer.

 

Geheel links op het postzegelvel (op de velrand) zien we een foto uit 2003 van Koningin Beatrix.

 

Bronvermelding:

Voor dit artikel is informatie afkomstig van de website www.postzegelontwerpen.nl gebruikt. Deze website is een initiatief van het Museum voor Communicatie in Den Haag (www.muscom.nl).

Ook informatie afkomstig van de website www.postzegelblog.nl is voor de totstandkoming van dit artikel gebruikt. De Stichting Alphense Oranje Vieringen dankt het Museum voor Communicatie in Den Haag en de medewerkers van de website Postzegelblog voor hun medewerking.

De eerste Nederlandse postzegel

De traditie van Koninklijke postzegels begon in Nederland in 1852 bij Koning Willem III.

 

Rond 1850 klom de Nederlandse economie langzaam op uit een diep dal. De industrialisering van de samenleving bracht veel veranderingen met zich mee, onder andere in de wijze van communiceren. Snelle berichtgeving werd voor de handel en de industrie steeds belangrijker.

 

Naar voorbeeld van maar liefst 26 andere landen besloten de Nederlandse posterijen in 1852 om ook postzegels uit te gaan geven. Door het gebruik van postzegels verbeterde en versnelde het postsysteem sterk. Tot die tijd werd het port van een brief betaald door de ontvanger. Een postbode moest dus voor iedere brief aanbellen. Postzegels zorgden ervoor dat de bezorging veel efficiënter verliep.

 

Voor de afbeelding op de postzegel werd – net zoals in andere landen – een portret van de regerend vorst gekozen. In 1852 was dat in Nederland Koning Willem III.
Het ontwerp van de eerste postzegel bestond uit een medaillon met het portret en daar omheen een decoratieve rand met lauwertakken. Als uitgangspunt diende een geschilderd portret van de beroemde kunstenaar Nicolaas Pieneman.
Boven staat in twee delen het woord ‘Post – zegel’. In de onderste hoek links staat de waarde: 5, 10 of 15 en rechts de ‘C’ van cent.

 

Het eerste ontwerp van de postzegel werd gemaakt door Agnites Vrolik. Voor de gravure van het ontwerp werd de toen bekende kunstenaar Johann Wilhelm Kaiser aangetrokken. Hij was beroemd om zijn gravures van bekende schilderijen van Nederlandse meesters, destijds de beste methode om een reproductie van een kunstwerk te maken. Hij nam echter het ontwerp van Vrolik niet één op één over en wordt daarom ook vaak als ontwerper van de postzegel genoemd. Voor de vermenigvuldiging van de gravure om tot drukplaten van 100 zegelbeelden te komen, werd de graveur Jacob Wiener gevraagd.

Deze eerste Nederlandse postzegels mochten op donderdag 1 januari 1852 voor het eerst gebruikt worden.

Meer informatie over Koninklijke postzegels?

Wilt u meer informatie over Koninklijke postzegels en/of andere postzegels? Neem dan eens een kijkje op de volgende websites:

  • www.postzegelontwerpen.nl Op deze themawebsite van het Museum voor Communicatie zijn ruim 10.000 postzegels en ontwerpen te bewonderen. Conservatoren van het museum werkten twee jaar lang aan de digitalisering en beschrijving van de postzegels en hun originele schetsen. Naast de postzegels en ontwerpen zijn er ook verhalen op thema (zoals sport, het koningshuis of oorlog) te lezen. Ook is er een uitgebreide tijdlijn en biedt de website de mogelijkheid om postzegels en schetsen te zoeken op plaats, ontwerper, kleur en techniek.

www.postzegelblog.nl Postzegelblog is een online postzegelmagazine. Deze website brengt een grote verscheidenheid aan artikelen; van het laatste postzegelnieuws tot diepgaande verhalen. De artikelen op Postzegelblog worden door filatelisten, verzamelaars en geïnteresseerden geschreven. Elke auteur heeft een eigen kennisgebied of eigen interesses, waardoor Postzegelblog steeds een gevarieerd aanbod van artikelen biedt